Người lính năm xưa

Sinh năm 1955, tại vùng quê giàu truyền thống văn hóa của đồng bào dân tộc Tày, ông Sái Ngọc Luân lớn lên trong những năm tháng đất nước còn chiến tranh. Năm 1974, khi vừa tròn 19 tuổi, ông lên đường nhập ngũ, mang theo nhiệt huyết tuổi trẻ và khát vọng góp sức giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Là người lính thông tin tại chiến trường miền Nam, ông đã trải qua những năm tháng chiến đấu gian khổ, hiểm nguy. Công việc của người lính thông tin đòi hỏi sự nhanh nhẹn, chính xác và tinh thần trách nhiệm cao, bởi việc bảo đảm thông tin liên lạc thông suốt có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động chỉ huy, chiến đấu của đơn vị. Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, những người lính như ông luôn phải nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ, vượt qua khó khăn, thiếu thốn và những hiểm nguy thường trực. Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục phục vụ trong quân ngũ, được đào tạo chuyên ngành thông tin và tham gia chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Những năm tháng quân ngũ đã tôi luyện ở ông bản lĩnh, ý chí vượt khó và tinh thần trách nhiệm của người lính Bộ đội Cụ Hồ.

Ghi nhận những đóng góp trong quá trình công tác, chiến đấu, ông được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Chiến công hạng Ba, Huân chương Chiến sĩ vẻ vang. Đó là những phần thưởng đáng trân trọng, ghi dấu một thời tuổi trẻ cống hiến cho Tổ quốc. Trở về quê hương sau những năm tháng quân ngũ, ông Luân tiếp tục đối diện với những khó khăn do di chứng chất độc da cam. Căn bệnh viêm dây thần kinh ngoại biên khiến cơ thể ông thường xuyên đau nhức, việc đi lại và sinh hoạt gặp nhiều trở ngại. Có những công việc tưởng chừng đơn giản đối với người khỏe mạnh nhưng lại đòi hỏi ông phải cố gắng hơn rất nhiều.

Thế nhưng, người cựu chiến binh ấy không để bệnh tật làm vơi đi tinh thần lạc quan. Ông kiên trì rèn luyện sức khỏe, giữ nếp sinh hoạt điều độ và tích cực tham gia các hoạt động tại địa phương. Từng tham gia hai khóa Hội đồng nhân dân, ông luôn quan tâm đến đời sống của bà con, đóng góp ý kiến xây dựng quê hương, vận động Nhân dân đoàn kết, thực hiện tốt các phong trào ở cơ sở. Điều đáng quý ở ông Luân không chỉ là nghị lực vượt qua những khó khăn về sức khỏe mà còn là tinh thần sống có ích. Sau những năm tháng cầm súng bảo vệ Tổ quốc, trở về cuộc sống đời thường, ông lại tìm thấy niềm vui trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Gìn giữ tiếng đàn, lời Then

Đối với đồng bào dân tộc Tày, Nùng, hát Then, đàn Tính từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống văn hóa tinh thần. Tiếng đàn mộc mạc, lời Then sâu lắng không chỉ mang đến niềm vui mà còn gửi gắm tình yêu quê hương, con người và những ước vọng về cuộc sống bình yên, no ấm.

Ông Sái Ngọc Luân (Bản Pìn, Cường Lợi) bên cây đàn tính thân thuộc

Gắn bó với những giá trị văn hóa ấy từ quê hương, ông Luân luôn trăn trở trước nguy cơ các làn điệu dân ca truyền thống dần mai một khi đời sống xã hội ngày càng đổi thay. Theo ông, muốn gìn giữ văn hóa dân tộc thì trước hết phải có những người thực sự yêu thích, thường xuyên thực hành và cùng nhau trao truyền. Từ suy nghĩ đó, năm 2014, ông chủ động vận động những người có chung niềm đam mê thành lập nhóm yêu thích hát Then, đàn Tính tại thôn Bản Pìn. Những ngày đầu, nhóm chỉ có khoảng 4 đến 5 thành viên, điều kiện hoạt động còn nhiều hạn chế. Các thành viên đều bận rộn với công việc gia đình, đồng ruộng, nương rẫy nên việc duy trì tập luyện không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Bằng sự nhiệt tình và tinh thần trách nhiệm, ông Luân cùng các thành viên từng bước duy trì nền nếp sinh hoạt, động viên nhau tập luyện, trao đổi kinh nghiệm. Người biết nhiều hướng dẫn người biết ít, người hát tốt giúp người mới tập. Sau những giờ lao động vất vả, mọi người lại dành thời gian gặp gỡ, cùng cất lên những làn điệu dân ca quen thuộc. Từ một nhóm nhỏ ban đầu, hoạt động văn nghệ ngày càng nhận được sự hưởng ứng của người dân. Năm 2022, nhóm được UBND xã trao quyết định thành lập Câu lạc bộ Văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao xã Văn Vũ (nay thuộc xã Cường Lợi). Đây là dấu mốc đáng nhớ, ghi nhận những nỗ lực duy trì phong trào văn nghệ quần chúng trong nhiều năm.

Đến nay, Câu lạc bộ có 20 thành viên, thường xuyên tổ chức tập luyện, giao lưu và biểu diễn. Phần lớn hội viên là những người nông dân quanh năm gắn bó với ruộng đồng. Mỗi buổi sinh hoạt không đơn thuần là dịp tập luyện văn nghệ mà còn là cơ hội gặp gỡ, động viên nhau trong cuộc sống, góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm.

Ông Sái Ngọc Luân cùng các thành viên Câu lạc bộ Văn hóa văn nghệ duy trì tập luyện, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc tại địa phương.

Trong những buổi sinh hoạt ấy, ông Luân vừa là người tổ chức, vừa là thành viên tích cực. Ông cùng mọi người lựa chọn tiết mục, tập luyện, chuẩn bị cho các chương trình biểu diễn và động viên hội viên duy trì niềm đam mê. Niềm vui của ông là nhìn thấy các thành viên ngày càng tự tin, gắn bó với hoạt động chung, để những làn điệu truyền thống tiếp tục được cất lên giữa đời sống hôm nay. Không chỉ say mê hát Then, ông Luân còn dành nhiều thời gian tìm tòi, tự chế tác đàn Tính, loại nhạc cụ gắn bó mật thiết với nghệ thuật hát Then của đồng bào Tày, Nùng. Đàn Tính có cấu tạo không quá cầu kỳ nhưng để tạo ra một cây đàn có hình dáng cân đối, âm thanh phù hợp đòi hỏi người làm phải có sự khéo léo, kiên nhẫn và am hiểu nhất định về nhạc cụ. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, xử lý bầu đàn, tạo dáng cần đàn đến lắp ráp, hoàn thiện các bộ phận, mỗi công đoạn đều cần được thực hiện cẩn thận.

Vốn là người lính thông tin từng quen với những công việc đòi hỏi sự chính xác, tỉ mỉ, ông Luân vận dụng đức tính ấy vào niềm đam mê chế tác nhạc cụ truyền thống. Ông tìm hiểu, thực hành, rút kinh nghiệm qua từng sản phẩm để tạo ra những cây đàn phục vụ hoạt động văn nghệ. Đối với ông, làm đàn không đơn thuần là tạo ra một nhạc cụ. Đó còn là cách gìn giữ những kinh nghiệm, kỹ thuật và giá trị văn hóa được các thế hệ đi trước trao truyền. Đặc biệt, việc chế tác đàn đối với một người mang di chứng chất độc da cam như ông không hề dễ dàng. Những cơn đau nhức do bệnh viêm dây thần kinh ngoại biên ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe và khả năng vận động. Thế nhưng, bằng sự kiên trì, ông vẫn dành thời gian cho công việc yêu thích. Mỗi cây đàn được hoàn thiện là thêm một niềm vui, một sự động viên đối với người cựu chiến binh đã bước sang tuổi ngoài 70.

Những cây đàn do ông chế tác không chỉ phục vụ nhu cầu tập luyện, biểu diễn mà còn thể hiện tình yêu sâu nặng đối với văn hóa dân tộc. Qua công việc ấy, ông góp phần nhắc nhở mọi người rằng bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại những lời ca, điệu hát mà còn phải quan tâm gìn giữ các nhạc cụ, kỹ năng thực hành và những tri thức dân gian gắn liền với di sản. Đồng hành cùng ông trong cuộc sống và các hoạt động của Câu lạc bộ là bà Triệu Thị Ban, người bạn đời luôn tận tình chăm sóc, động viên chồng vượt qua bệnh tật, đồng thời tích cực tham gia tập luyện, biểu diễn văn nghệ. Sự đồng hành ấy là nguồn động viên lớn đối với ông. Khi tuổi ngày một cao, sức khỏe không còn như trước, việc có người thân thấu hiểu, chia sẻ niềm đam mê giúp ông thêm vững lòng duy trì những hoạt động có ý nghĩa. Tình yêu văn hóa cũng trở thành một phần trong đời sống của hai vợ chồng, mang đến niềm vui giản dị qua những buổi sinh hoạt, những chuyến giao lưu và tình cảm gắn bó với bà con.

Vợ chồng ông Sái Ngọc Luân, bà Triệu Thị Ban cùng chia sẻ niềm đam mê gìn giữ tiếng Then, đàn Tính của dân tộc

Từ thôn Bản Pìn, các thành viên Câu lạc bộ đã có dịp tham gia nhiều chương trình giao lưu, biểu diễn tại các địa phương như Cao Bằng, Tuyên Quang, Sơn La và Thủ đô Hà Nội. Mỗi chuyến đi là một cơ hội giới thiệu nét đẹp văn hóa quê hương, đồng thời học hỏi kinh nghiệm từ những câu lạc bộ, nghệ nhân và người yêu văn hóa truyền thống ở các vùng miền.

Với những hội viên vốn quen cuộc sống lao động nơi thôn bản, các chuyến giao lưu còn mang đến nhiều trải nghiệm đáng nhớ. Dù đường xa, việc đi lại có lúc vất vả, mọi người vẫn háo hức tham gia bởi niềm vui được gặp gỡ, học hỏi và biểu diễn. Nhắc đến những chuyến đi ấy, ông Luân vui vẻ chia sẻ: “Dù lần nào đi đường xa, các thành viên say xe ngất ngây nhưng tôi và mọi người vẫn thích đi. Việc đi giao lưu, học hỏi mang lại niềm vui cho mình và cho cả CLB”. Lời chia sẻ mộc mạc ấy phần nào cho thấy tình yêu văn nghệ chân thành của người cựu chiến binh và các thành viên Câu lạc bộ. Đối với họ, mỗi chuyến đi không chỉ là một lần biểu diễn mà còn là dịp mở rộng hiểu biết, kết nối tình cảm và thêm tự hào về bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Ngay tại quê hương Cường Lợi, các tiết mục hát Then, hát Lượn, múa bát do Câu lạc bộ biểu diễn cũng trở nên quen thuộc trong những dịp lễ hội, các chương trình văn hóa, văn nghệ của địa phương. Những lời ca, điệu múa góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, tạo không khí vui tươi, đoàn kết trong cộng đồng dân cư.

Giữ cho tiếng Then còn mãi với bản làng

Nhìn lại chặng đường hơn 10 năm kể từ khi vận động thành lập nhóm văn nghệ, điều đáng trân trọng ở ông Sái Ngọc Luân là sự bền bỉ. Không có những điều kiện vật chất lớn lao, cũng không phải người làm nghệ thuật chuyên nghiệp, ông cùng các hội viên đã duy trì hoạt động bằng tình yêu văn hóa và tinh thần tự nguyện. Từ vài thành viên ban đầu đến một Câu lạc bộ có 20 người, từ những buổi sinh hoạt trong thôn đến các chương trình giao lưu ở nhiều tỉnh, thành phố, mỗi bước phát triển đều có sự đóng góp của người cựu chiến binh giàu tâm huyết ấy.

Ghi nhận những đóng góp của ông, đồng chí Lương Thanh Luyện, Phó Chủ tịch UBND xã Cường Lợi, khẳng định: “Việc ông Sái Ngọc Luân sáng lập và duy trì hoạt động của CLB hát Then, đàn Tính không chỉ giúp gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, Nùng mà còn góp phần quan trọng vào việc xây dựng đời sống văn hóa mới ở khu dân cư. Chính quyền địa phương luôn trân trọng và đánh giá rất cao những cống hiến bền bỉ, không mệt mỏi của ông”.

Bài và ảnh: Hương Ly